Equipos de Normalización e Dinamización Lingüística

A infancia

2009-07-24T16:54:11+00:00

Os Kastomä, a xa mítica banda de rock de Ordes, lémbrannos os tempos idos neste tema do seu último disco, As almas da noite, que queremos dedicar aos nenos e as nenas grandes, para que se volvan un pouco máis pícaros neste verán.

E aos máis novos do colexio... que aproveiten, que ata nunhas vacacións de tanta chuvia teñen dereito a meter os pés nas pozas.

Agitprop. Descarga/Imprime/Espalla.

2009-07-28T14:00:09+00:00

CONCELLO DE SANTIAGO DE COMPOSTELA. SABOREA O GALEGO

2009-07-19T00:41:50+00:00

AQUÍ TES UNHA CHEA DE RECURSOS PARA APRENDER GALEGO, MELLORALO,...

GALEGO, PATRIMONIO DA HUMANIDADE

2009-07-16T09:26:59+00:00

Aplaudimos a iniciativa de propoñer o galego, lingua ameazada, como patrimonio da humanidade.
Podes asinar o manifesto e deixar un comentario.
Galego, Patrimonio da Humanidade.

Que é normalizar?

2009-07-20T11:38:01+00:00

O xuíz Luís Villares Naveira explícanos que é normalizar.

Xogos coas lecturas de Agustín Fernández Paz

2009-07-20T11:38:01+00:00

Xogos coas lecturas de Agustín Fernández Paz en Aprendo en galego.

DE ENTROIDO AOS MAIOS: DE MARÍN AO BIERZO

2009-07-12T08:30:13+00:00

A PALABRA ENTROIDO
por Sandra Rea González (CPR. San Narciso)

Tamén chamado Antroido, Introido, Entruido, Entrudo, Entrudio (por ser a entrada á Cuaresma)

As orixes das palabras que denominan a esta festa son: o termo "Carne Vale" (é dicir "o adeus á carne"), do que despois derivou a palabra "Carnaval"; ó termo "Introitum" (que significa "a entrada á Coresma!) do que vén a palabra "Entroido" ou "Antroido".

O entroido fai referencia a unha época de "carne" , tomando o sentido literal da palabra. O Entroido quere significar, dende sempre, a volta ó mundo do revés, a subversión, a ruptura das convencións sociais e o cambio de roles. As características comúns destes días son o comer, beber e cantar, rirse do máis sagrado, é dicir , as cousas que non se fan habitualmente.

En sentido relixioso trátase do triunfo de "don Carnal" sobre "dona Coresma", que reinará nos seguintes corenta días, ata a celebración do Xoves Santo. Pero o Entroido foi deixando pouco a pouco o seu sentido relixioso como festa preparatoria da Coresma para converterse nun acontecemento cheo de xolda e desenfreo.

As denominacións destas festas na maior parte de Europa teñen este sentido orixinal: desde o "Carne Vale" (Adeus á carne") ó "Introitum" co significado de entrada á Coresma, todos os calificativos para o Entroido fan referencia a que esta é unha época de carne (no sentido literal e no metafórico da Igrexa): "Carnal" na Idade Media, "Canestoltes" en Cataluña, "Carnestollendas" (de "carne" e "tolere", "levar a carne"). Carnisprivium, Canelevamen e formas semellantes en Francia, "darrers dies" (de carne) en Baleares...
O entroido é desde sempre a subversión, a volta ó mundo do revés, a ruptura das convencións sociais e o cambio de roles. O comer, beber e cantar ata rachar, o rirse do máis sagrado... todas son características comúns destes días.

A festa recibe en galego os nomes de entroido, antroido, intruido, entruido, entrudo e entroiro. Todos estes vocábulos teñen a súa orixe no termo latino introitus, co significado de entrada ou comezo. Daquela, o étimo fai referencia a un significado da festa como entrada ou comezo nunha nova estación -a primavera-, independentemente de que a súa apropiación por parte do cristianismo nos faga pensar na entrada na Coresma -sendo preciso, polo tanto, despedirse da carne-.
No noso idioma é admisible tamén a voz carnaval, con dous posibles étimos distintos. Para uns este termo procede do vocábulo italiano carnevale, e este, á súa vez, da expresión antiga carne levare -sacar a carne-. Para outros, a súa orixe está na expresión latina carrus navalis, ou sexa, unha carroza decorada que posiblemente saíse en desfile durante estas datas. Dunha ou doutra maneira, non cabe dúbida de que calquera das dúas acepcións fai referencia a elementos asociados ao carnaval actual.

Outras interpretacións
Pero a finais do século XX varios autores comezaron a sospeitar a orixe pagá do nome. Carna é a Deusa Celta das fabas e o toucino. Tamén estaría conectada con festas indoeuropeas, dedicadas ao Deus Karna (que no Mahabharatá aparece como un ser humano, irmán maior dos Pándavas, fillo do deus Sol e a raíña Kuntí). Algunhas personas creen que a palabra carnaval fai referencia a unha suposta antiga tradición pagá na que se ofrecía carne ao deus Baal (carna-baal) nunha festa onde todo o vale.

O ENTERRO DA SARDIÑA de Marín

Centos de persoas participaron no "Enterro da Sardiña" que recorreu as rúas Jaime Janer, Bastarreche, Exército e Mariña e Praza de España onde se leu a letanía ou ladaíña.O desfile abríanno os estandartes e os restos da Sardiña seguidos da tradicional Banda do Enterro. Autoridades e veciños, que con anterioridade acudiron ó velorio instalado no palco da música da Alameda, acompañaron despois ó féretro ata o paseo marítimo onde foi votado ó mar entre inmesos choros de dor. Trala morte da Sardiña, Marín pon fin ó entroido.

Cada quen faino como pode, como sabe ou como manda a tradición, pero cada vila ten o seu costume para despedir o entroido. Hainos con forma de animais e de figuras ou sen ningunha relación paarente nin simbólica nin de proximidade. O Meco en Santiago e Lugo, a Parrocha en Coruña, o Felipe en Ribeira, o Ravachol en Pontevedra e, máis común, a sardiña en numerosas localidades. Todos actos simbólicos e rituais para poñer colofón e punto e final a cinco días de escarnio, comparsas e celebración. Agora tempo de cuaresma.

TRADICIÓNS ou TRADICIOIS:

2009-07-12T08:30:13+00:00

A importancia da fala e a ferramenta da norma son hoxe unha das claves que os nosos alumn@s de galego deben comprender. Este proxecto de intercambio a través da Rede seguindo o camiño ou o camín de Sarmiento, é dicir o seu "modus operandi", o seu modo de traballar coa lingua foron obxectivos que nos marcamos e da súa consecución estamos moi satisfeitos.
Moitos ou muitos son os temas que se poderían seguir traballando conxuntamente para saber máis sobre a lingua que nos une e, á vez, coñecermos mellor a nós mesmos. Desde aquí agradecemos ás direcións ou direciois dos centros que colaboraron neste proxecto ( o IES Padre Sarmiento de Vilafranca e CPR San Narciso de Marín) a súa disposición, pero especialmente temos que agradecer aos alumn@s que participaron o seu interese e esforzo por levar a acabo este proxecto que estamos seguros terá continuidade en próximos cursos.
Imos, pois, rematar esta serie de traballos compartidos entre alumn@s de 4º da Eso de Marín e do Bierzo por este curso con dúas tradicións( no Bierzo dise tradiciois) que están nos dous lugares, o entroido e os maios.

Xosé Álvarez e Héctor Silveiro.

O SUPERESTRATO II : Cocho ou Xabarín?

2009-07-12T08:30:13+00:00

PORCO BRAVO ou XABARÍN ?

A min tocoume falar do superestrato árabe, polo que tiven que elixir unha palabra diferente entre Marín e Bierzo. Escollín o porco bravo, pero antes teño que falar do superestrato.

No ano 711 os árabes entran na nosa península polo sur chegando ata as mesetas centrais axiña e realizando mesmo incursións polo norte peninsular. O seu caudillo Muza apodérase de Lugo no 714 e doutros lugares durante o reinado de Afonso I. Os árabes permanecen uns 40 anos en Galiza, até que son expulsados por Alfonso I. O seu sucesor, o rei Fruela I (757-768) repoboa Galiza até o Miño con mozárabes e tivo que facer fronte a unha rebelión dos galegos. Os árabes chamaron Jalîkîya (Galiza) a todo o territorio norteño que non estaba baixo o seu dominio.
Galiza só padeceu unha serie de incursións de castigo por parte dos árabes de Al-Andalus. A máis sonada foi a que dirixiu Almanzor no ano 997, cando levou as campás da Catedral de Santia-go a Al-Andalus.

Deste contacto cos árabes e a súa lingua, van quedar algunhas palabras na nosa lingua, moitas menos que en castelán, aínda que posteriormente por influencia deste tamén cheguen outras moitas ao galego.

Vexamos algún exemplo de palabras de orixe ou superestrato árabe no galego:
O xabaril procede de < ár ğabalī, proba de que os arabismos son poucos é que exista tamén unha denominación de distinta orixe para esta especie. En galego tamén se lle chama ao xabarín, porco bravo, especialmnete nas zonas da Galicia costeira.

PALABRAS QUE NOS DEIXARON OS ÁRABES

En galego temos tamén moitas palabras que veñen do superestrato árabe, ben sexa por contacto directo, ou por medio de préstamos doutras linguas. Algún exemplos de palabras procedentes do superestrato árabe son:

 albanel < AL-BANNA
 alcalde < AL-QADI
 alfaia < AL-HAJA
 alfaiate < AL-KHAIIAT
 alfombra < AL-KHUMRA
 alguacil < AL-WAZIR
 almofada < AL-MUKHADDA
 atalaia < AT-TALAI´A
 cenoria < SAFUNARIYA
 laranxa < NARANYA
 limón < LAYMUN
 maquía < MAKILA
 oxalá < WA-XAALLAH
 xabaril, xabarín < GABALI

Precisamente esta palabra, xabarín, é unha das palabras que os galego-falantes do Bierzo aportaron ao galego común de hoxe; palabra que un programa da TVG fixo moi popular para toda Galicia.

Jessica Pastoriza del Río, CPR San Narciso
Sandra Valcárcel Pereira, IES Padre Sarmiento

O SUPERESTRATO DA LINGUA I

2009-07-12T08:30:13+00:00

A HERDANZA DOS SUEVOS E DOS GODOS

En lingüística denomínase superestrato ao conxunto de características léxicas, fonéticas e gramaticais deixadas nunha lingua por outra invasora. En contraposición, denomínase substrato ás características deixadas pola invadida na invasora. Así, por exemplo, pódense considerar como superestrato do galego as palabras e estruturas incorporadas ao dialecto romance das distintas tribos xermanas e o árabe tralas súas respectivas conquistas da península Ibérica.

Os Suevos:
Son xermanos occidentais que chegan a Galiza no 409, onde fundan o 1º reino europeo occidental independente (con capital en Braga) tras a caída do Imperio Romano. O Reino Suevo durou até o 585, cando son vencidos polos visigodos, outro pobo xermánico. Os suevos chegados á Gallaecia non foron máis de 25 ou 30 mil. O seu escaso número e a súa débil formación cultural fixo que axiña adoptasen a lingua e a cultura dos galaico-romanos que era o latín.

Os Visigodos:
Son xermanos orientais orixinarios de Dinamarca e Suecia. Asentáronse no S. V na península des- pois de residir en Lombardía e loitar xunto aos romanos na fronteira búlgara. Despois de vencer aos suevos no 585, o seu reino (con capital en Toledo) rematou coa invasión árabe (711). Pero, máis que polo que nos deixaron, a importancia lingüística dos xermanos radica en que causaron un importante declive cultural e debilitaron as comunicacións entre os distintos reinos do que fora o Imperio Romano. Por isto, o latín de Hispania ficou abandonado ás súas propias tendencias, e, polo tanto, en situación de come- zar unha evolución autónoma a respecto dos demais lugares latinizados de Europa.

Diego Muñoz Barcia, CPR San Narciso

Palabras do superestrato de orixe Sueva ou Visigoda

Na nosa toponimia (nomes de lugar) atopamos moitas palabras que fan referencia aos pobos xermánicos, suevos ou visigodos, que poboaron estas terras cando o Imperio romano non foi capaz de contelos. No Bierzo tamén temos algúns destes nomes que fan referencia a un pasado xermánico.
Así temos Guimil, cuxa raíz , -MIL, procede de MIRUS, MIRI, procedente do xermánico MEREIS, que significaba

MOITO ou MUITO?

2009-07-12T08:30:12+00:00

Evolución do grupo LT a it

En latín existen varios grupos consonánticos: unións de dúas consonantes xuntas que evolucionaron dunha maneira específica. Entre eles están o KT, o PT, o FT, o BL-, o GL- ou o LT do que falarei agora:
O grupo consonántico LT evoluciona en galego a -oi- ás veces (coma en multum, que evoluciona en moito) e outras evoluciona a

ÍMOSLLE AO LOMBO

2009-07-12T08:30:12+00:00

Conservación do grupo

AO FEITO PEITO

2009-07-12T08:30:12+00:00
CREANDO DITONGOS:Evolucion do grupo -CT- a -it-:

"Ao feito peito"

Hoxe temos en galego algúns ditongos que non existían en latín. Moitos deles son resultado da evolución dalgunha consoante que acabou converténdose nunha vogal, por un proceso que se chama vocalización. Un exemplo disto é o grupo latino CT que acabou vocalizando en it:

 Bieito < BENEDICTU
 deitar < DEIECTARE
 dereito < DIRECTU
 enxoito, enxuito < EXSUCTU
 estreito < STRICTU
 feito < FACTU
 froita, fruita < FRUCTA
 leite < LACTE
 noite, nuite < NOCTE
 peito < PECTU
 troita, truita < TRUCTA
 xeito < IACTU

Sergio Ares López, IES Padre Sarmiento

"E cun biscoito ata mañá ás oito"

Imos falar dun grupo consoántico moi peculiar o grupo

O CH- DE QUEN VÉN SENDO?

2009-07-12T08:30:12+00:00

Palatalización dos grupos PL-, CL-, FL- > CH-

Sabemos que moitas palabras latinas que comezan polos compostos PL, FL e CL pasaron en galego a ter CH.
Como exemplos poñemos estes vocábulos:

 Chaga < PLAGA
 Chama < FLAMMA
 Chamar < CLAMARE
 Chan < PLANUS
 Chantaxe < PLANTAGINE
 Chave < CLAVE
 Chavella < CLAVICULA
 Chegar < PLICARE
 Cheirar < FLAGRARE
 Cheo < PLENU
 Chocar < CLOCCARE
 Chorar < PLORARE
 Chorima < FLORISIMA
 Chousa < CLAUSA
 Chover < *PLOVERE
 Choza < PLUTEA
 Chuvia < PLUVIA

-Pl-fl-cl- nas palabras cultas, semicultas e patrimoniais

As palabras cultas da nosa lingua que proveñen do latín e que se incorporan ao léxico sen sufrir as transformacións fonéticas que os falantes ao longo da historia si que provocaron en palabras denominadas patrimoniais,ou populares por ser as usadas de xeito habitual polo pobo tempo atrás. Aínda hai palabras que sendo incorporadas por influencia dos falantes sofren pequenas transformacións ou evolucións dende a súa palabra en orixe, son as semicultas.

Estes grupos latinos en sílaba inicial evolucionan nas palabras patrimoniais como xa vimos:
pluvia> chuvia/choiva
Flamma> chama
Clamare> chamar

Nas palabras semicultas o

SIMPLIFICACIÓN DE LL- e do NN-

2009-07-11T22:23:27+00:00

VILAR, VILELA e VILAFRANCA (do ViLLa latino)
Simplificación do -LL- latino > -L-

O latín tiña moitas consoantes dobres que se opoñían ás consoantes simples e que permitía distinguir parellas de palabras. Pero no paso do latín ao galego estas consoantes dobres fóronse simplificando e hoxe podemos atopar exemplos disto que estamos a dicir

 anel; elo < ANELLU
 belo < BELLU
 bola < BULLA
 cabelo < CAPILLU
 cadela < CATELLA
 calar < CALLARE
 calo < CALLU
 castelo < CASTELLU
 colar < COLLARE
 colega < COLLEGA
 colexio < COLLEGIU
 ela < ILLAM
 estrela < STELLA
 ola < OLLA
 polo < PULLU
 sela < SELLA
 vila < VILLA

Lucía Sobredo Raposo

DA BODEGA ÁS PATACAS

2009-07-11T22:23:27+00:00

B,D,G dos P, T, C do LATÍN
Exemplos da sonorización de consoantes oclusivas xordas intervocálicas

CONSERVAMOS F- inicial de palabras do latín

2009-07-11T22:23:26+00:00
Conservación do F- INICIAL

En galego, hai moitas palabras procedentes do latín que conservan o F- inicial, cousa que sucede nas demais linguas romances da península salvo no castelán. Algúns exemplos son:

 Facer < FACERE
 Falar < FABULARI
 Fame < *FAMINE
 Fariña < FARINA
 Fartar < FARTARE
 Feder < FOETERE
 Femia < FEMINA
 Fender < FINDERE
 Ferir < FERIRE
 Fiar < FILARE
 Fibela < *FIBELLA
 Fígado < *FICATU
 Foder < FOTUERE
 Fogar < FOCARE
 Fondo < FUNDU
 Forno < FURNU
 Foxo < FOVEU
 Fozar < *FODIARE

Raquel Rodríguez Amigo do IES Padre Sarmiento.

Conservamos o f- inicial , pero entre vogais evoluciona

O meu apelido é Devesa buscando, buscando atopei a súa etimoloxía que é latina.
Devesa en galego asóciase a lugares fértiles na beira dos ríos ou nos montes. En moitos casos estes lugares son terreos resgardados defendidos dos ventos ou acoutados polo propio home. En castelán dise dehesa < defensa era a forma orixinaria en latín. En defensa como podes comprobar o -f- en sílaba interior tende a desaparecer transformándose nun son bilabial en lingua galega, pero en castelán evolucionou de xeito semellante ao f- inicial en latín, é dicir, un h-.

DEVESA NO DICIONARIO:

1 s f BOT/XEOG Carballeira que pode estar coutada e na que pasta o gando.

2 s f BOT/XEOG Ecosistema de creación humana, a partir do bosque mediterráneo espontáneo, formado por pradarías con árbores do xénero Quercus e no que existe unha produción simultánea de gando, caza, leña, carbón e cortiza. A maioría localízanse en solos delgados e pobres, sobre lousas e granitos, xa que os máis produtivos se destinan á agricultura.

Raquel Devesa Acuña do CPR. San Narciso.

UN TRAZO INNOVADOR: PERDA DO " L" E "N" INTERVOCÁLICOS

2009-07-10T16:39:08+00:00
Desaparición do -L- intervocálico:

Unha das características máis típicas da evolución do latín galaico é a perda do L intervocálico, dando lugar a numerosos hiatos ou ditongos:

 candea < CANDELA
 coar < COLARE
 cor < COLORE
 doer < DOLERE
 dor < DOLORE
 fío < FILU
 moa < MOLA
 moer < MOLERE
 muíño < MOLINU
 néboa < NEBULA
 pau < PALU
 saír < SALIRE
 saúde < SALUTE
 só < SOLU
 soa < SOLA
 táboa < TABULA
 tea < TELA
 xear < GELARE

Desaparición do "N" intervocálico:

Outra das características máis significativas da evolución do latín galaico foi a desaparición da consoante "n" sempre que aparecía entre vogais.

 area < ARENAM
 boa < BONAM
 coroa < CORONAM
 la < LANAM
 lúa < LUNAM
 soar < SONARE
 ter < TENERE

Observa agora que lles ocorre a estas palabras en castelán: arena, buena, corona, lana, luna, sonar, tener. Si, todas elas conservaron o "n" intervocálico que xa existía no latín.

Observa agora estas palabras en castelán: volar,cielo,hilo,pila,muela,sólo. Todas conteñen un "l" entre vogais que xa existía no latín e que en galego se van perder:

O DITONGO "AU" DO LATÍN COMO EVOLUCIONARÁ ?

2009-07-10T16:39:08+00:00
Moitas das palabras que utilizamos no noso vocabulario proveñen do latín, ao pasar do latina ao galego houbo algúns axustes, así o ditongo galego ou normalmente vén do < AU:

 bouza < BAUDEA
 cousa < CAUSA
 couto < CAUTU
 loureiro < LAURARIU
 louro < LAURU
 lousa < LAUSIA
 mouro < MAURU
 ouro < AURU
 ousar < AUSARE
 outono < AUTUMNU
 pouco < PAUCU
 pousar < PAUSAR
 rouco < RAUCU
 touro < TAURU

O ditongo

DO LATÍN AO GALEGO SEGUINDO A SARMIENTO

2009-07-10T16:39:08+00:00

Sarmiento ten un libro cun título un tanto curioso " Elementos etimológicos según el método de Euclides" no que vai expoñendo unha serie de regras de evolución do latín ás linguas romances fundamentalmente ao galego e castelán.
Nesta iniciativa de Intercambio Escolar entre Marín e o Bierzo, propuxémonos seguindo o camín trazado polo que se considera pai dos estudos de Filoloxía colgar no blog algunhas desas regras de evolución pois teñen unha gran funcionalidade á hora de saber máis sobre as linguas que usamos día a día.
Escollemos esas que ademaís teñen máis rendabilidade á hora de fixarnos nas diferenzas que exiten entre o galego e o castelán , tal e como Sarmiento fora propoñendo.

CONSERVAMOS O "o" E MAIS O "e" BREVES TÓNICOS DO LATÍN:

En latín había dous tipos de O, o O breve e o O longo. No paso do latín ao galego o O breve latino conservouse, pero fíxose aberto, mentres que o O longos fíxose pechado. Exemplos da conservación do O breve tónico latino son:

 cova < COVA
 escola < SCHOLA
 fogo < FOCU
 fóra < FORAS
 horta < HORTA
 logo < LOCU
 morte < MORTE
 óso < OSSU
 ovo < OVU
 pobo < POPULU
 porco < PORCU
 porta < PORTA

Como podes observar o